Bác Hồ đọc báo cho các cháu nghe tại Trại nhi đồng ở Việt Bắc, năm 1950.

Văn hóa đọc là gì? “Văn hóa đọc là một khái niệm có hai nghĩa, một nghĩa rộng và một nghĩa hẹp. Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội và của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước. Như vậy, văn hóa đọc ở nghĩa rộng là sự hợp thành của ba yếu tố, hay chính xác hơn là ba lớp như ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau. Còn ở nghĩa hẹp, đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân. Ứng xử, giá trị và chuẩn mực này cũng gồm ba thành phần: thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc. Ba thành phần này cũng là ba lớp, ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau”[1].

Bác Hồ với việc đọc sách báo

Ngay từ thời niên thiếu với lòng ham mê hiểu biết, Bác Hồ đã say mê đọc sách, báo với cách đọc và trí nhớ tuyệt vời. Qua tìm hiểu các tư liệu về Bác Hồ, đã khắc họa hình ảnh Bác Hồ ngay từ khi lúc còn nhỏ đã ham mê đọc sách, báo được thể hiện khái quát qua những sự kiện lịch sử được ghi lại như sau:

Trước khi ra đi tìm đường cứu nước (1890-1911): theo tư liệu tại Bảo tàng Bến Nhà Rồng, thành phố Hồ Chí Minh, Bác Hồ đã ở những nơi trên quê hương Việt Nam như các tỉnh Nghệ An, Hà Tỉnh, Thừa Thiên Huế, Thái Bình, Bình Định, Bình Thuận và thành phố Sài Gòn (nay là thành phố Hồ Chí Minh). Theo tài liệu Chủ tịch Hồ Chí Minh với miền Nam Tổ quốc - Vàng trong lửa, “Trước khi ra đi từ cảng Sài Gòn, Bác Hồ đã sống 12 năm trên các tỉnh miền Trung, miền Nam: ở Huế 10 năm, ở Quy Nhơn hơn một năm, ở Phan Thiết sáu tháng, ở Sài Gòn bốn tháng”[2]. Trong thời gian đó, Bác đã đi qua nhiều tỉnh trong cả nước, ở đâu Bác cũng tìm hiểu bằng nhiều cách nhằm mở rộng kiến thức của mình nhất là thông qua việc đọc sách. Qua những tài liệu ghi chép được, Bác Hồ đã có tinh thần ham mê hiểu biết qua đọc sách, cụ thể như: Năm 1906: “Nguyễn Tất Thành vào học lớp dự bị (Cours préparatoire) tại Trường Tiểu học Pháp - Việt tỉnh Thừa Thiên... Ngoài việc học ở nhà trường, Nguyễn Tất Thành còn nhờ người mượn sách ở Lầu tàng thư (nơi lưu trữ sách và các loại văn thư của triều Nguyễn) về đọc”[3]. Đến năm 1908, “Nguyễn Tất Thành vào lớp trung đẳng (Cours moyen) tại Trường Quốc học Huế”[4]; “Tuy vốn tiếng Pháp còn ít ỏi, Nguyễn Tất Thành bắt đầu tiếp xúc với sách báo Pháp, bao gồm cả sách báo mượn của những người lính lê dương trong quân đội Pháp”[5]. Từ nữa sau tháng 9-1910 đến tháng 2-1911, “Nguyễn Tất Thành dạy học ở Trường Dục Thanh (Phan Thiết)”[6]. Tại Trường Dục Thanh, Phan Thiết, “Ngoài giờ lên lớp, thầy giáo Nguyễn Tất Thành rất say mê đọc sách. Trong khu vườn của gia đình cụ Nguyễn Thông, có một ngôi nhà được cụ đặt tên là Ngọa du sào (có nghĩa là nơi nằm đọc sách mà như du ngoạn trong thế giới hiểu biết)”[7]. “Nguyễn Tất Thành chẳng những đã đọc “tân thư” của các nhà cải cách Tàu mà còn đọc thẳng một số sách tiếng Pháp nữa, ngay khi ở Huế, thì lịch sử cận đại, đương đại nước Pháp và Âu Mỹ thu hút tâm trí khát khao tìm hiểu của anh”[8].

Sau khi rời tổ quốc ra đi tìm đường cứu nước vào ngày 5/6/1911: Bác Hồ đã đi qua nhiều nước, trong đó: Thời gian ở Pháp từ năm 1919 đến năm 1923, Nguyễn Ái Quốc (bí danh của Bác Hồ) ngoài những buổi đi làm việc kiếm tiền, thời gian còn lại Nguyễn Ái Quốc dành nhiều thời gian để đến thư viện đọc sách. Theo tư liệu mật thám Pháp được ghi trong tài liệu Hồ Chí Minh Biên niên tiểu sử, đã liệt kê cụ thể chỉ trong khoảng thời gian rất ngắn từ ngày 9/12/1919 đến ngày 20/12/1919 Nguyễn Ái Quốc đã có 14 lần đến thư viện Xanhtơ Giơnơviewơ, có ngày Nguyễn Ái Quốc đến thư viện đến ba lần, như: “Ngày 12/12/1919, Nguyễn Ái Quốc ba lần đến thư viện Xanhtơ Giơnơviewơ: Buổi sáng, từ 10 giờ đến 11 giờ 30 phút. Buổi chiều từ 13 giờ 50 phút đến 14 giờ 45 phút. Buổi tối, từ 18 giờ 45 phút đến 20 giờ”[9]. Đặc biệt, cũng trong giai đoạn từ năm 1921 đến năm 1923, Nguyễn Ái Quốc ở tại ngôi nhà số 9 ngõ Côngpoăng (Compoint), Pari “Thường thường, anh chỉ đi làm việc buổi sáng, còn buổi chiều đến thư viện hoặc đi dự các buổi mít tinh”[10]. 

Ngoài ra, trong thời gian hoạt động ở nước ngoài, Nguyễn Ái Quốc còn tham gia học tập tại Matxcơva, cụ thể như: Năm 1923-1924, Nguyễn Ái Quốc học tại Trường Đại học Lao động Cộng sản Phương Đông ở Matxcơva, đào tạo chính quy về Chủ nghĩa Mác, tuyên truyền và khởi nghĩa vũ trang. Năm 1934-1935, Nguyễn Ái Quốc với bí danh là Lin học ở Trường Quốc tế Lênin tại Matxcơva với số hiệu là 375. Năm 1936-1938, Nguyễn Ái Quốc làm Nghiên cứu sinh ở Viện Nghiên cứu các vấn đề Dân tộc và Thuộc địa của Quốc tế Cộng sản. Tuy nhiên, do tình hình chuyển biến nhanh nên ngày 29/9/1938, Nguyễn Ái Quốc rời Viện Nghiên cứu các vấn đề Dân tộc và Thuộc địa, bỏ lại luận án đang viết dở.

Như vậy, qua những tư liệu thống kê chưa đầy đủ, nhưng những thông tin này đã cho chúng ta thấy trong thời gian Bác Hồ hoạt động ở nước ngoài, Bác Hồ rất thường xuyên đến thư viện đọc sách, báo khi ở Pháp cũng như học tập ở Matxcơva qua đó cho thấy Bác Hồ đến thư viện để đọc sách, báo nhằm mục đích cho hoạt động chính trị sau này.

Sau khi về nước, trong quá trình hoạt động cách mạng, Bác Hồ thường xuyên đọc sách, báo, tạp chí trong và ngoài nước để nắm thông tin hàng ngày phục vụ cho hoạt động cách mạng. Chính vì Bác Hồ có thói quen đọc sách, báo, tạp chí nên tri thức và tầm hiểu biết của Bác Hồ vừa rộng, vừa sâu, nhất là tình hình thời sự, chính trị.

Học tập tấm gương của Bác Hồ về Văn hóa đọc

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng, Bác Hồ tự học từ sách, báo để thu nhận kiến thức phục vụ cho công tác cách mạng. Người đọc nhiều và nhanh, nhất là sách của Mác, Lênin, sách của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước của các nước anh em, sách về lịch sử của các nước,… Khi tìm hiểu về cách đọc của Bác Hồ, chúng ta có 3 bài học cơ bản cần học tập tấm gương của Bác Hồ về văn hóa đọc như sau:

Thứ nhất, muốn trở thành người hiểu biết, phải đọc rộng và khi đọc phải có ghi chép và phân loại ngay các thông tin trong sách báo. Về kinh nghiệm đọc, Bác Hồ cho biết, tài liệu đã đọc phải ghi chép, so sánh, chọn lọc để ghi nhớ. Về cách ghi chép để nhớ, Bác căn dặn, những cái gì đã nghe, đã thấy, đã hỏi được, đã đọc được phải ghi chép lấy để làm tư liệu để nói và viết. Theo Bác, tìm tài liệu trong khi đọc cũng giống như công tác khác, phải mất nhiều thời gian, công sức nên phải chịu khó, bởi vì, có khi xem mấy tờ báo, tạp chí mà chỉ được vài tư liệu, có khi xem tài liệu này có vấn đề này, xem tài liệu khác có vấn đề khác, nhưng phải tổng hợp lại, chọn lọc góp hai, ba tài liệu đó lại để làm thành tư liệu của mình. Vì thế, phải so sánh, phân tích, tổng hợp, chọn lọc là cách đọc và làm việc khoa học.

Thứ hai, khi đọc phải luôn có suy nghĩ kỹ, càng không nhất thời hồ đồ tin theo sách. Bác căn dặn: “Phải nêu cao tác phong độc lập suy nghĩ và tự do tư tưởng. Đọc tài liệu thì phải đào sâu hiểu kỹ, không tin một cách mù quáng từng câu một trong sách, có vấn đề gì chưa thông suốt thì mạnh dạn đề ra và thảo luận cho vỡ lẽ. Đối với bất cứ vấn đề gì đều phải đặt câu hỏi “vì sao”, đều phải suy nghĩ kỹ càng xem nó có phù hợp với thực tế không, có thật là đúng lý không, tuyệt đối không nên nhắm mắt tuân theo sách vở một cách xuôi chiều. Phải suy nghĩ cho chín chắn”[11].

Thứ ba, áp dụng những điều đã đọc vào thực tiễn cách mạng, thực tiễn cuộc sống. Bác luôn rất chú trọng đem ứng dụng các điều đã đọc được qua sách báo và phải biết vận dụng một cách sáng tạo vào thực tiễn. Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc, Bác đã nêu một ý kiến rất sát đáng, đó là: “Lý luận cốt để áp dụng vào công việc thực tế. Lý luận mà không áp dụng vào thực tế là lý luận suông. Dù xem được hàng ngàn, hàng vạn quyển lý luận, nếu không biết đem ra thực hành, thì khác nào một cái hòm đựng sách”[12].

Có thể nói khẳng định rằng: đọc sách, báo, tạp chí,... là giúp người đọc tích lũy, bổ sung nhiều kiến thức để thực hiện tốt nhiệm vụ, công tác được giao. Để có được kết quả đó chính là quá trình tích lũy từ tư liệu, tài liệu, sách báo, tạp chí,... và được đọc bằng một phương pháp phù hợp, bằng một tâm thế thích hợp, bằng một thái độ tích hợp. Nếu người đọc thực hiện tốt điều đó tức là đã xây dựng được cho mình văn hóa đọc phù hợp, từ đó sẽ góp phần đắc lực vào việc giúp nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác của bản thân, của cơ quan. Ghi nhớ lời Bác dạy: “Nếu cứ cắm đầu làm việc, mà không xem, không nghiên cứu báo Đảng, thì khác nào nhắm mắt đi đêm; nhất định sẽ lúng túng, hỏng việc”[13]; Chúng ta phải học nhiều, phải cố gắng học. Nếu không học thì không tiến bộ được. Không tiến bộ được thì là thoái bộ. Xã hội càng đi tới, công việc càng nhiều, máy móc càng tinh xảo. Mình mà không chịu học thì lạc hậu, mà lạc hậu là bị đào thải, tự mình đào thải mình,…

Như vậy, thông qua tấm gương của Bác Hồ về Văn hóa đọc, chúng ta thấy có rất nhiều điều đáng quan tâm và cần phải ra sức học tập. Vì vậy, cấp ủy, chính quyền các cấp cần tuyên truyền sâu rộng hơn văn hóa đọc trong cơ quan, nhà trường và trong cộng đồng để Văn hóa đọc được lan tỏa sâu rộng hơn nữa trong cộng đồng, nhất là tinh thần tự học. Mong rằng tất cả chúng ta ra sức học tập tấm gương của Bác Hồ về Văn hóa đọc để không ngừng phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhận thức và nhân cách, tích cực đóng góp vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, làm cho dân tộc Việt Nam sánh vai với cường quốc năm châu như Bác Hồ hằng mong muốn./.

[1] https://nlv.gov.vn/van-hoa-doc/van-hoa-doc-va-phat-trien-van-hoa-doc-o-viet-nam.html

[2] Chủ tịch Hồ Chí Minh với miền Nam Tổ quốc - Vàng trong lửa, Ban KHXH Thành ủy TP. HCM (1990), tr.I-2.

[3] Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử tập 1 (1890-1929), Nxb Chính trị quốc gia sự thật, tr.19.

[4] Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, tập 1 (1890-1929), Nxb Chính trị quốc gia sự thật, tr.22.

[5] Hồ Chí Minh tiểu sử, NXB lý luận chính trị (2006), tr.35.

[6] Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, tập 1 (1890-1929), Nxb Chính trị quốc gia sự thật, tr.27.

[7]  Hồ Chí Minh tiểu sử, NXB Lý luận chính trị (2006), tr.39.

[8] Chủ tịch Hồ Chí Minh với miền Nam Tổ quốc - Vàng trong lửa, Ban KHXH Thành ủy TP. HCM (1990), tr.I-27.

[9] Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, tập 1 (1890-1929), NXB Chính trị quốc gia sự thật, tr59.

[10] Hồ Chí Minh tiểu sử, NXB Lý luận chính trị (2006), tr.89.

[11] Học tấm gương làm việc và học tập suốt đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Thông tin và Truyền Thông (2019), tr.135.

[12] Sửa đổi lối làm việc, NXB Trẻ, trang 13.

[13] Hồ Chí Minh: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia Hà Nội, 2011, t.8, tr.514.