Những chỉ dẫn của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho cán bộ, đảng viên

Xuất phát từ quan điểm “Muôn việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hay kém”, “cán bộ là cái gốc của mọi công việc”, “huấn luyện cán bộ là công việc gốc của Đảng”, Hồ Chí Minh yêu cầu phải đặc biệt chú trọng giáo dục, bồi dưỡng đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên. Người viết: “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”. Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khái quát 12 điều về Tư cách của đảng chân chính cách mạng. Trong 12 điều ấy phải đặc biệt chú trọng việc thực hiện tự phê bình và phê bình, phải củng cố và giữ vững mối liên hệ giữa Đảng với quần chúng. Người viết: “Một Đảng mà giấu giếm khuyết điểm của mình là một Đảng hỏng. Một Đảng có gan thừa nhận khuyết điểm của mình, vạch rõ những cái đó, vì đâu mà có khuyết điểm đó, xét rõ hoàn cảnh sinh ra khuyết điểm đó, rồi tìm kiếm mọi cách để sửa chữa khuyết điểm đó. Như thế là một Đảng tiến bộ, mạnh dạn, chắc chắn, chân chính”. Khi nói về đạo đức của người cán bộ, đảng viên, Người chỉ rõ “Người đảng viên, người cán bộ tốt muốn trở nên người cách mạng chân chính, không có gì là khó cả. Điều đó hoàn toàn do lòng mình mà ra. Lòng mình chỉ biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì đồng bào thì mình sẽ tiến đến chỗ chí công vô tư. Mình đã chí công vô tư thì khuyết điểm sẽ càng ngày càng ít, mà những tính tốt như sau, ngày càng thêm”.

Xác định rõ học tập để làm việc, làm người, để phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân và nhân loại, Người thường xuyên nhấn mạnh tới nhiệm vụ giáo dục lý tưởng cách mạng, giáo dục đạo đức “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” và chỉ rõ rằng: “Một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm, là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh tiến bộ”.

Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư là những khái niệm cũ của đạo đức phương Đông được Hồ Chí Minh kế thừa, phát triển và đem lại một ý nghĩa mới. Người đã giữ lại những giá trị tốt đẹp trong quá khứ, lọc bỏ những gì không còn phù hợp và bổ sung những nội dung mới cho phù hợp với điều kiện mới của đất nước. Trong những phẩm chất đạo đức thì “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” được Người đề cập nhiều nhất, thường xuyên nhất trong các tác phẩm: Đường Cách mệnh, Sửa đổi lối làm việc, Đạo đức cách mạng, Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân và trong bản Di chúc lịch sử.

Người coi “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” là nền tảng của đời sống mới, nền tảng của Thi đua ái quốc. Trong đó, cần, kiệm, liêm, chính là gốc rễ của liêm và Người luận giải “tứ đức” này trong tổng thể của giữa trời - đất - con người thật giản dị mà khúc chiết, Người khẳng định:

“Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông

Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc

Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính

Thiếu một mùa, thì không thành trời

Thiếu một phương, thì không thành đất

Thiếu một đức, thì không thành người”.

Mỗi chữ cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư đã được Hồ Chí Minh giải thích rất rõ, rất cụ thể và dễ hiểu đối với mọi người. Phẩm chất này không chỉ cần thiết đối với cán bộ, đảng viên trong thời kỳ đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc mà còn đặc biệt cần thiết khi đất nước bước vào thời kỳ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Cần: là cần cù siêng năng, chăm chỉ, dẻo dai; đó là tổ chức công việc, phân công lao động, bố trí đúng người, đúng việc, đúng tài năng, năng lực để ai cũng làm được việc và phát huy sở trường của mình; cần và chuyên phải đi đôi với nhau; cần có nghĩa là mọi người đều phải cần, cả nước phải cần. Đồng thời, cần cũng chính là năng suất, chất lượng, hiệu quả.

Kiệm là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi. Phải tiết kiệm toàn diện, mọi mặt, mọi người đều phải tiết kiệm, tiết kiệm là phải kiên quyết chống xa xỉ. Tiết kiệm không phải là bủn xỉn. “Khi không nên tiêu xài thì một đồng xu cũng không nên tiêu. Khi có việc đáng làm, việc ích lợi cho đồng bào, cho Tổ quốc, thì dù bao nhiêu công, tốn bao nhiêu của, cũng vui lòng. Như thế mới đúng là kiệm”.

Liêm là trong sạch, không tham lam. Liêm tức là luôn luôn tôn trọng giữ gìn của công và của dân; không tham địa vị, không tham tiền tài, không tham sung sướng, không ham người tâng bốc mình. Vì vậy mà quang minh, chính đại, không bao giờ hủ hóa. Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ.

Chính nghĩa là không tà, nghĩa là thẳng thắn, đứng đắn. Người cho rằng, có thể chia con người làm hai hạng: thiện và ác; chia công việc làm hai loại: việc chính và việc tà. Làm việc chính là người thiện, làm việc tà là người ác. Muốn biết một con người là thiện hay ác, chính hay tà, thì phải xem xét con người đó trên ba mặt: đối với mình, đối với người và đối với việc.

Chí công vô tư là khi làm bất cứ việc gì đừng nghĩ đến mình trước, khi hưởng thụ thì mình nên đi sau, “lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ”; là lòng mình chỉ biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì đồng bào. Thực hành chí công vô tư gắn liền với chống và quét sạch chủ nghĩa cá nhân. Chủ nghĩa cá nhân là việc gì cũng nghĩ đến lợi ích riêng của mình trước hết; chỉ biết “mọi người vì mình” mà không lo “mình vì mọi người”.

Hồ Chí Minh cho rằng, chủ nghĩa cá nhân là một thứ gian giảo, xảo quyệt, nó khéo dỗ dành người ta đi xuống dốc. Nó là một thứ vi trùng rất độc đẻ ra hàng trăm thứ bệnh nguy hiểm như tham ô, lãng phí, quan liêu,... Chủ nghĩa cá nhân là bạn đồng minh của chủ nghĩa đế quốc và thói quen truyền thống lạc hậu. Người khẳng định “Chủ nghĩa cá nhân là một trở ngại lớn cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Cho nên thắng lợi của chủ nghĩa xã hội không thể tách rời thắng lợi của cuộc đấu tranh trừ bỏ chủ nghĩa cá nhân”. Đồng thời, Hồ Chí Minh cho rằng, chủ nghĩa cá nhân còn là mối nguy hại cho đảng và cả dân tộc, Người nói “Một dân tộc, một đảng và mỗi con người, ngày hôm qua là vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn, không nhất định hôm nay và ngày mai vẫn được mọi người yêu mến và ca ngợi, nếu lòng dạ không trong sáng nữa, nếu sa vào chủ nghĩa cá nhân”.

Tuy nhiên, đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân không phải là “giày xéo lên lợi ích cá nhân”. Bởi vì, mỗi người đều có tính cách riêng, sở trường riêng, đời sống riêng của bản thân và của gia đình. Nếu những lợi ích cá nhân đó không trái với lợi ích của tập thể thì không phải là xấu. Và chỉ ở trong chế độ xã hội chủ nghĩa thì mỗi người mới có điều kiện để cải thiện đời sống riêng của mình, phát huy tính cách riêng và sở trường riêng của mình.

Hồ Chí Minh cũng chỉ ra mối quan hệ giữa cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư: Cần với kiệm phải đi đôi với nhau, như hai chân của con người, cần mà không kiệm thì khác nào gió vào nhà trống. “Cần để nâng cao không ngừng năng suất lao động. Kiệm để tích trữ thêm vốn, mở rộng sản xuất. Kiệm mà không Cần thì cũng vô ích. Cần mà không Kiệm thì tay không lại hoàn tay không”. Vì vậy, cần và kiệm, hai điều đó đi đôi với nhau.

Mặt khác, liêm phải đi đôi với kiệm, cũng như kiệm phải đi đôi với cần. Có kiệm mới liêm được. Vì xa xỉ mà sinh tham lam. “Có tiết kiệm, không hoang phí xa xỉ, thì mới giữ được liêm khiết, trong sạch. Nếu hoang phí xa xỉ thì ắt tìm cách xoay tiền. Do đó mà sinh ra hủ bại, nhũng lạm, giả dối”. Vì thế, Người chỉ rõ: “Mọi người đều trong sạch, không tham lam, không đem của công dùng vào việc tư, thì mọi việc mới chạy. Cho nên ai cũng phải Liêm”.

Đối với người cán bộ cách mạng, khi đã có cần, kiệm, liêm thì phải có chính nữa mới đầy đủ. Hồ Chí Minh cho rằng: “Có cần mới kiệm. Có cần, kiệm mới liêm. Có cần, kiệm, liêm mới chính”. Trong đó “CẦN, KIỆM, LIÊM, là gốc rễ của CHÍNH. Nhưng một cây cần có gốc rễ, lại cần có ngành, lá, hoa, quả mới là hoàn toàn. Một người phải Cần, Kiệm, Liêm, nhưng còn phải CHÍNH mới là người hoàn toàn”.

Cần, kiệm, liêm, chính sẽ dẫn đến chí công vô tư. Ngược lại, đã chí công vô tư, một lòng vì nước, vì dân, vì Đảng thì nhất định sẽ thực hiện được cần, kiệm, liêm, chính và có được nhiều tính tốt khác.

 Tiếp tục quán triệt và vận dụng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng

Trên cơ sở vận dụng và quán triệt những chỉ dẫn của Người, thời gian qua, việc giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư được các cấp ủy, tổ chức đảng của tỉnh Cà Mau đặc biệt quan tâm và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Các chuẩn mực đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư từng bước được cụ thể hoá thành các quy định, quy chế trong hoạt động của các cấp ủy, tổ chức đảng. Nội dung thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực được triển khai quyết liệt. Nhờ đó, đạo đức cách mạng nói chung, các phẩm chất cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư nói riêng của cán bộ, đảng viên của Đảng bộ tỉnh không ngừng nâng cao, góp phần quan trọng vào công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Tuy nhiên, nhận thức về tầm quan trọng, tính cấp thiết của việc giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư của một số cấp ủy, tổ chức đảng và người đứng đầu cấp ủy chưa đúng mức. Công tác giáo dục đạo đức cách mạng “nhất là giáo dục liêm chính, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí chưa trở thành nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của nhiều cấp uỷ, tổ chức đảng; nội dung, phương pháp, hình thức và đối tượng giáo dục còn nhiều bất cập”. Chưa hình thành ý thức tự giác học tập, rèn luyện, thực hành cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư trong một số cán bộ, đảng viên.

Nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, ngày 16/01/2025, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 42-CT/TW về “tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để các cấp ủy, tổ chức đảng tiếp tục quán triệt, vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn công tác xây dựng Đảng hiện nay. Theo đó, cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức, tăng cường trách nhiệm của cấp ủy và người đứng đầu. Các cấp ủy, tổ chức đảng cần xác định giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Tiếp tục tổ chức học tập, quán triệt nghiêm túc các nghị quyết, chỉ thị, kết luận của Trung ương về xây dựng Đảng, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; gắn thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW với Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XI, XII, XIII), Kết luận số 21-KL/TW và Quy định số 144-QĐ/TW của Bộ Chính trị về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới. Đồng thời, tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo phát hiện, ngăn ngừa và xử lý nghiêm các biểu hiện tiêu cực, lãng phí, thiếu chuẩn mực trong thực thi công vụ và trong quan hệ với Nhân dân.

Hai là, duy trì nề nếp và nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ; tăng cường công tác quản lý, giáo dục, rèn luyện cán bộ, đảng viên. Sinh hoạt chi bộ phải thực sự trở thành môi trường giáo dục, rèn luyện và nâng cao bản lĩnh chính trị, đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên. Các tổ chức đảng thực hiện đúng quy định của Đảng về sinh hoạt chi bộ theo tinh thần Chỉ thị số 50-CT/TW, ngày 23/7/2025 của Ban Bí thư “về tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ trong giai đoạn mới” và Hướng dẫn số 42-HD/BTCTW, ngày 23/7/2026 của Ban Tổ chức Trung ương “về tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ trong giai đoạn mới”. Việc kể chuyện, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh cần được duy trì thường xuyên trong sinh hoạt định kỳ và sinh hoạt chuyên đề, qua đó khơi dậy tinh thần tự giác tu dưỡng, rèn luyện cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư trong mỗi cán bộ, đảng viên.

Thứ ba, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nêu gương là phương thức giáo dục có sức thuyết phục và lan tỏa mạnh mẽ nhất. Vì vậy, mỗi cán bộ, đảng viên, trước hết là người đứng đầu cấp ủy, cơ quan, đơn vị phải thực sự gương mẫu trong học tập, tu dưỡng và thực hành đạo đức cách mạng; gương mẫu trong thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, tham ô; giữ gìn lối sống trung thực, thẳng thắn, công tâm, khách quan. Đồng thời, thực hiện nghiêm nguyên tắc tự phê bình và phê bình, góp phần xây dựng tập thể đoàn kết, trong sạch, vững mạnh.

Thứ tư, đẩy mạnh thực hành tiết kiệm, xây dựng môi trường công vụ liêm chính. Các cấp ủy đảng cần tăng cường lãnh đạo việc thực hành tiết kiệm trong quản lý, sử dụng tài sản công; thực hiện hiệu quả việc tiết kiệm điện, nước, văn phòng phẩm, phương tiện và trang thiết bị làm việc. Cùng với đó, các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị và cơ sở giáo dục cần chú trọng lồng ghép nội dung giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư vào chương trình giảng dạy, góp phần hình thành ý thức trách nhiệm và văn hóa tiết kiệm trong đội ngũ cán bộ, đảng viên và học viên.

Thứ năm, tăng cường kiểm tra, giám sát và kịp thời biểu dương, xử lý nghiêm vi phạm. Các cấp ủy, tổ chức đảng cần thường xuyên kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định của Đảng, Nhà nước về giáo dục và thực hành cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; kịp thời phát hiện, chấn chỉnh những biểu hiện lệch lạc, vi phạm. Đồng thời, chú trọng biểu dương, nhân rộng các điển hình tiên tiến, cách làm hay, mô hình hiệu quả; kiên quyết xử lý nghiêm những tập thể, cá nhân vi phạm nhằm giữ vững kỷ luật, kỷ cương của Đảng. Việc thực hành cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư cũng cần được xem là tiêu chí quan trọng trong đánh giá, xếp loại cán bộ, đảng viên hằng năm.

Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với việc giáo dục và rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên. Theo Người, cần, kiệm, liêm, chính là những phẩm chất cốt lõi tạo nên nhân cách của người cán bộ cách mạng, đồng thời là nền tảng để xây dựng Đảng thật sự trong sạch, vững mạnh. Thấm nhuần tư tưởng đó, Đảng ta xác định giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư vừa là yêu cầu mang tính chiến lược, lâu dài, vừa là nhiệm vụ cấp thiết trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay. Trong bối cảnh mới, để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục đạo đức cách mạng, các cấp ủy, tổ chức đảng và mỗi cán bộ, đảng viên cần tiếp tục quán triệt sâu sắc và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh gắn với thực hiện hiệu quả Chỉ thị số 42-CT/TW của Bộ Chính trị. Qua đó, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên thật sự tiên phong, gương mẫu, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.5 ,6 ,11, 12, 15.

2. Bộ Chính trị, Quy định số 144-QĐ/TW ngày 09/5/2024 của Bộ Chính trị về “chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới”.

3. Bộ Chính trị, Chỉ thị số 42-CT/TW, ngày 16/01/2025 của Bộ Chính trị về “tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”.