Từ góc nhìn đó, bên cạnh vai trò của các thiết chế văn hóa, hoạt động nghiên cứu và bảo tồn, cần quan tâm đến những chủ thể đang trực tiếp duy trì các giá trị văn hóa trong đời sống thường nhật. Đó có thể là một gia đình giữ nếp sinh hoạt truyền thống, một người thợ tiếp tục truyền nghề, một người nông dân lưu giữ kinh nghiệm sản xuất, một người cao tuổi kể lại những câu chuyện của quê hương, hay những người vẫn duy trì những cách ứng xử, tập quán và sinh hoạt đã trở nên quen thuộc qua nhiều thế hệ. Họ thường không được nhìn nhận như những người làm công tác bảo tồn văn hóa theo nghĩa chuyên môn. Phần lớn chỉ đang làm những công việc quen thuộc của đời sống. Nhưng thông qua việc tiếp tục thực hành và truyền lại những điều mình biết, họ góp phần tạo nên sự tiếp nối của các giá trị văn hóa trong cộng đồng.

 “Hồn quê” vì thế có thể được nhìn nhận từ chính đời sống của con người. Đó không chỉ là cảnh quan, địa danh, di tích hay những sản phẩm văn hóa có thể nhận diện bằng hình thức cụ thể. Hồn quê còn được thể hiện qua tiếng nói, cách ứng xử, tập quán sinh hoạt, ẩm thực, nghề nghiệp, tri thức dân gian, ký ức gia đình và những mối quan hệ cộng đồng được hình thành trong quá trình cư trú lâu dài. Những yếu tố ấy không tồn tại tách biệt, chúng liên hệ với nhau trong đời sống và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng nhiều hình thức, trong đó có những phương thức rất tự nhiên, diễn ra ngay trong gia đình và cộng đồng.

Gia đình là một trong những môi trường quan trọng của quá trình này. Trước khi tiếp nhận những giá trị văn hóa ở phạm vi rộng hơn, mỗi người thường hình thành những nhận thức đầu tiên về cách ứng xử, quan hệ gia đình, trách nhiệm với người thân và cộng đồng thông qua sinh hoạt hằng ngày. Nhiều giá trị không được truyền đạt bằng những bài học riêng biệt mà được tiếp nhận qua quan sát, tham gia và thực hành. Một món ăn được duy trì trong gia đình vì thế không chỉ gắn với cách chế biến, bởi cùng với đó còn có ký ức về người nấu, nguyên liệu, cách chuẩn bị và những hoàn cảnh mà món ăn từng hiện diện. Khi thế hệ sau tiếp tục thực hiện, những yếu tố ấy được chuyển tiếp cùng tạo nên một lớp ký ức có ý nghĩa đối với gia đình và cộng đồng. Tương tự, việc duy trì ngày giỗ, ngày Tết, cách thăm hỏi người thân, cách ứng xử với người lớn tuổi hay những sinh hoạt gắn với cộng đồng cư trú đều có thể trở thành những phương thức trao truyền giá trị. Điều đáng chú ý là quá trình này thường diễn ra trong chính đời sống, không nhất thiết thông qua những hình thức tổ chức riêng biệt.

Trong mối liên hệ giữa các thế hệ, người lớn tuổi có vị trí đáng chú ý. Họ là những người có nhiều trải nghiệm về gia đình, cộng đồng và những biến đổi của đời sống qua thời gian. Những câu chuyện được kể lại, kinh nghiệm được truyền dạy, cách ứng xử được duy trì hay những tập quán còn được thực hành đều góp phần kết nối ký ức của thế hệ trước với nhận thức của thế hệ sau. Từ đó, văn hóa không chỉ được lưu giữ dưới dạng những giá trị đã được ghi nhận, mà còn tồn tại trong ký ức và thực hành của con người.

Lao động và sinh kế cũng là một không gian quan trọng để hình thành và lưu giữ những tri thức gắn với địa phương. Đối với những cộng đồng có quá trình cư trú lâu dài trong môi trường nông nghiệp và sông nước, kinh nghiệm sản xuất thường được tích lũy qua quá trình quan sát và thích ứng với điều kiện tự nhiên. Những kinh nghiệm về mùa vụ, con nước, thời tiết, đất đai, nguồn lợi tự nhiên hay cách tổ chức sản xuất được hình thành từ thực tiễn. Một phần trong số đó được truyền lại thông qua gia đình và những người có kinh nghiệm trong cộng đồng. Đây có thể xem là một dạng tri thức được tích lũy trong đời sống, phản ánh mối quan hệ giữa con người với môi trường nơi họ sinh sống.

Ngôn ngữ là một biểu hiện khác của quá trình này. Mỗi cộng đồng trong quá trình hình thành và phát triển đều có những cách sử dụng ngôn ngữ mang dấu ấn riêng. Cách phát âm, từ ngữ, cách xưng hô, tên gọi sự vật và phương thức biểu đạt tình cảm đều có thể phản ánh những đặc điểm của đời sống văn hóa. Trong điều kiện giao lưu ngày càng rộng mở, ngôn ngữ không ngừng vận động, những cách nói và từ ngữ mới được tiếp nhận là một phần của quá trình phát triển tự nhiên của ngôn ngữ. Vì vậy, việc gìn giữ tiếng nói địa phương không nên được hiểu theo hướng cố định hóa cách sử dụng ngôn ngữ, mà có thể được nhìn nhận ở khả năng tiếp tục duy trì những yếu tố ngôn ngữ gắn với ký ức và đời sống văn hóa của cộng đồng. Gia đình vẫn là một trong những môi trường quan trọng của quá trình ấy. Trẻ em không chỉ tiếp nhận ngôn ngữ từ nhà trường mà còn từ cách ông bà, cha mẹ giao tiếp trong đời sống hằng ngày. Qua lời nói quen thuộc, cách gọi tên sự vật, câu chuyện gia đình, ngôn ngữ trở thành một phương tiện truyền tải ký ức về quê hương.

Tuy nhiên, văn hóa không phải là một hệ thống đứng yên. Trong quá trình phát triển, những giá trị truyền thống luôn có khả năng được điều chỉnh và thích ứng với điều kiện mới. Một nghề truyền thống có thể tiếp cận phương thức sản xuất mới. Một món ăn có thể được chế biến trong điều kiện hiện đại. Một hình thức nghệ thuật có thể được giới thiệu trên các phương tiện truyền thông mới. Những câu chuyện về quê hương có thể được kể bằng nhiều hình thức phù hợp với thế hệ trẻ. Những thay đổi ấy không nhất thiết làm mất đi giá trị truyền thống nếu những yếu tố cốt lõi của giá trị đó vẫn được nhận diện và tiếp tục thực hành. 

Do đó, việc gìn giữ văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ giữa bảo tồn và thích ứng. Bảo tồn tạo điều kiện duy trì những giá trị đã được hình thành, thích ứng giúp những giá trị ấy có khả năng tiếp tục hiện diện trong những điều kiện sống mới. Hai quá trình này có thể hỗ trợ lẫn nhau thay vì được nhìn nhận như hai hướng đối lập.

Trong thời đại công nghệ phát triển, phương thức giao tiếp thay đổi nhanh chóng, vấn đề này càng trở nên đáng quan tâm. Nhiều người trẻ học tập, làm việc xa quê, các thành viên trong gia đình sinh sống ở những địa phương khác nhau, cách tiếp nhận thông tin và văn hóa cũng ngày càng đa dạng. Những thay đổi đó tạo ra những điều kiện mới cho việc tiếp nhận và trao truyền văn hóa. Vì vậy, bên cạnh việc nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn, cần quan tâm đến việc tạo ra những môi trường để văn hóa tiếp tục được thực hành. Gia đình, nhà trường, cộng đồng và các thiết chế văn hóa đều có thể tham gia vào quá trình này theo những cách phù hợp với chức năng và điều kiện thực tế. Trong đó, cộng đồng cần được nhìn nhận là một chủ thể quan trọng. Người dân không chỉ tiếp nhận các giá trị văn hóa mà còn tham gia duy trì, thực hành và trao truyền các giá trị ấy. Khi một nghề được tiếp tục, một món ăn vẫn hiện diện trong bữa cơm gia đình, một làn điệu vẫn được cất lên, một cách ứng xử đẹp vẫn được thực hành hay một câu chuyện về quê hương vẫn được kể lại cho thế hệ sau, quá trình truyền trao văn hóa vẫn đang diễn ra.

Cách tiếp cận này cũng giúp mở rộng nhận thức về những người đang góp phần gìn giữ văn hóa. Họ không nhất thiết phải là những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa chuyên nghiệp. Một người mẹ, một người cha, một người thợ, một người nông dân, một người cao tuổi hay một gia đình bình thường đều có thể trở thành chủ thể của quá trình truyền trao những giá trị mà họ đang sống cùng. Điều quan trọng là nhận diện đúng những đóng góp ấy và tạo điều kiện để chúng được tiếp tục trong đời sống.

Vì thế, khi nói đến những người âm thầm giữ hồn quê trước hết là nói đến những chủ thể đang duy trì sự liên tục ấy trong đời sống. Họ truyền nghề, truyền kinh nghiệm, giữ nếp nhà, kể chuyện, nấu ăn, sử dụng ngôn ngữ địa phương, tham gia sinh hoạt cộng đồng và thực hành những giá trị mà họ cho là có ý nghĩa. Những việc làm ấy có thể không tạo ra những dấu ấn dễ nhận thấy trong thời gian ngắn nhưng khi được duy trì trong gia đình và cộng đồng qua nhiều thế hệ, chúng góp phần tạo nên sự liên tục của văn hóa. Ký ức được trao lại, kinh nghiệm được tiếp nối, những chuẩn mực ứng xử được thực hành và các giá trị được điều chỉnh để phù hợp với hoàn cảnh mới.

Từ góc độ này, sức sống của văn hóa địa phương không chỉ có thể được nhìn nhận qua những di sản đã được nhận diện hay những hoạt động văn hóa được tổ chức, mà còn qua khả năng của cộng đồng trong việc tiếp tục thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa trong đời sống. Đó cũng là lý do việc gìn giữ văn hóa cần gắn với đời sống thực tế của người dân. Những giá trị được cộng đồng tiếp nhận, thực hành và trao truyền sẽ có điều kiện tiếp tục vận động cùng xã hội. Ngược lại, những giá trị không còn gắn với đời sống sẽ cần những phương thức tiếp cận phù hợp hơn để có thể được giới thiệu và truyền tải đến các thế hệ sau.

“Hồn quê”, không phải là một hình ảnh bất biến của quá khứ, nó được hình thành từ ký ức, quan hệ cộng đồng và những thực hành văn hóa được tiếp nối trong từng gia đình, từng thế hệ. Hồn quê có thể thay đổi về hình thức theo sự vận động của đời sống, nhưng những giá trị được cộng đồng vẫn có thể tìm được cách hiện diện trong điều kiện mới. Những người âm thầm giữ hồn quê vì thế không nhất thiết phải làm những điều lớn lao. Họ giữ lại một nghề, một món ăn, một cách ứng xử, một câu chuyện, một kinh nghiệm hay một nếp sống. Từ những việc bình dị ấy, ký ức về một vùng đất được duy trì, những giá trị của một thế hệ có cơ hội tiếp tục được nhận biết và văn hóa địa phương có thêm điều kiện để vận động cùng đời sống. Có lẽ, đó là cách tự nhiên nhất để một vùng đất vừa có thể đổi thay, vừa duy trì được những giá trị làm nên sự gắn bó của con người với quê hương. Không phải giữ quê hương ở nguyên trạng, mà là để những điều có ý nghĩa từ quá khứ tiếp tục tìm được vị trí trong hiện tại và được trao lại cho tương lai. Bởi quê hương, xét cho cùng, không chỉ được nhận biết bằng một địa danh. Quê hương còn hiện diện trong những gì con người nhớ, những gì họ thực hành và những gì họ lựa chọn trao lại cho thế hệ sau. Và trong dòng chảy ấy, có những con người bình dị vẫn đang âm thầm góp phần giữ lại những giá trị làm nên chiều sâu văn hóa của một vùng đất – những người âm thầm giữ hồn quê!