Không gian mạng không phải là một thế giới đứng ngoài đời sống. Những gì được nói, viết, chia sẻ và lan truyền trên mạng xã hội ngày nay có thể tác động trực tiếp đến danh dự của một con người, uy tín của một tổ chức, tâm lý của cộng đồng, thậm chí đến trật tự và niềm tin xã hội. Càng bước sâu vào kỷ nguyên số, con người càng nhận rõ một sự thật: công nghệ chỉ làm thay đổi phương thức giao tiếp, còn chuẩn mực làm người vẫn là nền móng quyết định chất lượng của mọi tương tác.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia mở ra một tầm nhìn mới về sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số. Nhưng chuyển đổi số, xét đến cùng, không thể chỉ được đo bằng số lượng nền tảng, dữ liệu hay tốc độ kết nối. Một quốc gia số bền vững phải được xây dựng trên nền tảng của những công dân số có tri thức, trách nhiệm và văn hóa. Công nghệ càng trao cho con người nhiều quyền năng, yêu cầu về bản lĩnh và đạo đức càng trở nên cấp thiết.

Trong tác phẩm “Đời sống mới” năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Mình hơn người chớ có kêu căng, người hơn mình chớ có nịnh hót, đối với của người chớ tham lam, đối với của mình chớ có bủn xỉn”. Lời dạy ngắn gọn ấy hàm chứa một hệ chuẩn mực sâu sắc về đạo đức cá nhân: biết khiêm nhường khi hơn người, biết chính trực trước người hơn mình, biết tôn trọng cái thuộc về người khác và biết sống rộng lượng với những gì mình có. Gần tám thập niên sau, khi đời sống xã hội đã mở rộng vào không gian số, bốn lời răn ấy vẫn có sức gợi mở đặc biệt. Bởi phía sau màn hình, những căn bệnh của con người không hề mất đi; chúng chỉ thay đổi hình thức biểu hiện.

Khi hơn người, đừng kiêu căng - Mạng xã hội tạo ra một môi trường mà bất kỳ ai cũng có thể nhanh chóng trở thành tâm điểm. Một thành tích, một đoạn video được lan truyền, một thương hiệu cá nhân được xây dựng thành công có thể đưa một người từ chỗ vô danh trở thành người có sức ảnh hưởng. Song chính khả năng được nhìn thấy và được tán thưởng liên tục ấy cũng dễ nuôi dưỡng một ảo tưởng nguy hiểm: cho rằng số lượng người theo dõi đồng nghĩa với giá trị con người, lượng tương tác đồng nghĩa với chân lý, còn sự nổi tiếng là giấy phép cho thái độ trịch thượng. “Kiêu căng” trong thời đại số không chỉ là khoe khoang bằng lời nói. Nó có thể là thái độ coi thường người ít nổi tiếng hơn, sự áp đặt quan điểm bằng vị thế, thói quen dùng sức ảnh hưởng để làm nhục người khác, hoặc tâm lý xem mọi phản biện là sự xúc phạm. Có những người được thuật toán đưa lên rất cao nhưng lại quên rằng thuật toán không phải là thước đo của nhân cách. Danh tiếng có thể đến rất nhanh, nhưng sự tôn trọng bền vững chỉ được tạo nên bởi cách một người đối xử với người khác. Lời dạy “mình hơn người chớ có kiêu căng” vì thế không hề cũ. Trong không gian mạng hôm nay, đó là lời nhắc về sự khiêm nhường - phẩm chất giúp con người không bị đánh bại bởi chính thành công của mình. Người có năng lực càng lớn càng cần ý thức rõ trách nhiệm của sức ảnh hưởng. Người có nhiều người theo dõi càng cần cẩn trọng với từng phát ngôn. Bởi quyền lực của một tài khoản không nằm ở khả năng tạo ra bao nhiêu tiếng vang, mà ở khả năng sử dụng tiếng vang ấy để lan tỏa điều tốt đẹp.

Người hơn mình, đừng nịnh hót - Nếu kiêu căng là sự lệch lạc của người tự cho mình ở vị trí cao hơn, thì nịnh hót là sự đánh mất bản lĩnh của người đứng trước danh tiếng, quyền lực hoặc sức ảnh hưởng. Trên mạng xã hội, biểu hiện này ngày càng tinh vi. Đó là tâm lý “cuồng thần tượng”, bảo vệ thần tượng bằng mọi giá; là sự tung hô mù quáng bất chấp đúng - sai; là việc tâng bốc để tìm kiếm sự chú ý, trục lợi hoặc “ké” danh tiếng. Một cộng đồng không thể phát triển lành mạnh nếu sự ngưỡng mộ biến thành quỵ lụy. Tôn trọng người giỏi không đồng nghĩa với từ bỏ tư duy phản biện. Học hỏi người thành công không có nghĩa là thần thánh hóa họ. Không một cá nhân nào, dù có tài năng hay sức ảnh hưởng đến đâu, có thể đứng trên chuẩn mực của sự thật và đạo lý. Lời Bác dạy “người hơn mình chớ có nịnh hót” gợi ra một phẩm chất đặc biệt cần thiết của công dân số: sự chính trực. Chính trực là biết tôn trọng nhưng không xu phụ; biết lắng nghe nhưng không đánh mất khả năng phán đoán; biết tiếp nhận điều hay nhưng không từ bỏ chính kiến đúng đắn. Trong thời đại mà tâm lý đám đông có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt, giữ được sự độc lập trong suy nghĩ chính là một dạng bản lĩnh. Văn hóa tranh luận trên mạng cũng cần bắt đầu từ thước đo này. Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có ý kiến khác nhau. Ngược lại, khác biệt là điều bình thường của đời sống dân chủ. Điều quan trọng là phản biện phải hướng đến tìm kiếm điều đúng, chứ không phải tìm cách hạ thấp con người. Bảo vệ quan điểm không đồng nghĩa với xúc phạm nhân phẩm. Tranh luận càng gay gắt càng cần tôn trọng. Đó là ranh giới giữa phản biện và công kích, giữa tự do biểu đạt và sự vô trách nhiệm với lời nói.

Đối với của người, đừng tham lam - Trong đời sống truyền thống, “của người” thường được hiểu trước hết là tài sản vật chất. Nhưng trong xã hội số, phạm vi của khái niệm này đã rộng hơn rất nhiều. Đó có thể là chất xám, sản phẩm sáng tạo, dữ liệu cá nhân, hình ảnh, đời tư, danh dự và quyền được tôn trọng của mỗi con người. Thực tế cho thấy không ít hành vi trên mạng xuất phát từ một dạng “tham lam” mới: tham lượt xem, tham tương tác, tham lợi ích từ sự chú ý. Có người sao chép công sức sáng tạo của người khác để kiếm tiền. Có người tự ý sử dụng hình ảnh, thông tin riêng tư nhằm câu kéo dư luận. Có người bới móc đời tư, thổi phồng sai sót, biến bi kịch của người khác thành nguyên liệu cho sự giải trí. Đằng sau những cú nhấp chuột tưởng như vô hại ấy có thể là sự tổn thương thật của một con người. Tham lam trong không gian số đôi khi còn biểu hiện ở việc chiếm đoạt quyền được kể câu chuyện của người khác. Một thông tin chưa được kiểm chứng bị chia sẻ hàng nghìn lần có thể trở thành bản án dư luận trước khi sự thật được làm rõ. Một đoạn video bị cắt khỏi ngữ cảnh có thể phá hủy danh dự mà một người mất nhiều năm để xây dựng. Vì thế, tôn trọng “của người” trong thời đại số trước hết là tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp và phẩm giá của người khác. Nghị định số  47/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng cùng với Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội ban hành kèm theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT đã xác lập những chuẩn mực quan trọng đối với hành vi trên môi trường mạng. Tuy nhiên, pháp luật và quy tắc chỉ có thể tạo ra hàng rào bên ngoài. Điều quyết định vẫn là hàng rào bên trong của mỗi con người: sự tự trọng và ý thức rằng không phải điều gì công nghệ cho phép cũng là điều đạo đức cho phép. Đối với của mình, đừng bủn xỉn - Điều đáng suy ngẫm là trên không gian mạng hôm nay, đôi khi con người rất hào phóng với sự phán xét nhưng lại bủn xỉn với lòng trắc ẩn. Một sự việc xảy ra, những lời chỉ trích có thể xuất hiện trong vài phút; nhưng để dành thời gian tìm hiểu đầy đủ, để đặt mình vào hoàn cảnh của người khác, để nói một lời cảm thông, nhiều người lại ngần ngại.

“Của mình” trong lời dạy của Bác có thể được soi chiếu vào đời sống số bằng một cách hiểu rộng hơn: đó không chỉ là vật chất, mà còn là tri thức, thiện chí, lòng nhân ái, sự sẻ chia và những năng lượng tích cực mà mỗi người có thể đóng góp cho cộng đồng. Không gian mạng sẽ trở nên nghèo nàn nếu ai cũng chỉ đến để đòi hỏi sự chú ý, nhưng không ai muốn cho đi sự tử tế. Hào phóng trên mạng không phải là tung hô vô nguyên tắc. Hào phóng là biết chia sẻ thông tin hữu ích, bảo vệ điều đúng, động viên người yếu thế, lan tỏa những câu chuyện tốt đẹp và sẵn sàng góp ý với tinh thần xây dựng. Đó cũng là khả năng biết dừng lại trước khi phán xét, biết im lặng khi chưa hiểu đầy đủ và biết xin lỗi khi mình sai. Một môi trường mạng lành mạnh không thể chỉ được tạo nên bởi việc loại bỏ cái xấu; quan trọng không kém là phải làm cho cái tốt có nhiều cơ hội được nhìn thấy hơn. Sự tử tế không tự nhiên trở thành xu hướng nếu cộng đồng không chủ động nuôi dưỡng nó. Mỗi lời nói đúng mực, mỗi hành động chia sẻ có trách nhiệm, mỗi sự cảm thông đúng lúc đều là một đóng góp cho văn hóa số.

Thực hành lời dạy của Bác, ta có thể khái quát thành bốn thước đo ứng xử trong thời đại số: khi thành công, đo mình bằng sự khiêm nhường; khi đứng trước người có vị thế, đo mình bằng sự chính trực; khi đối diện với quyền lợi của người khác, đo mình bằng sự tôn trọng; khi sử dụng những giá trị mình có, đo mình bằng sự rộng lượng và trách nhiệm. Bốn thước đo ấy thực chất tạo thành một “bộ lọc nội tâm” trước mỗi hành vi trên mạng. Trước khi đăng tải một thông tin, cần hỏi: điều này có đúng sự thật không? Trước khi bình luận, cần hỏi: lời nói của mình có tôn trọng người khác không? Trước khi chia sẻ, cần hỏi: hành động này có thể gây hậu quả gì? Và sau cùng, cần hỏi: nếu hành vi ấy diễn ra ngoài đời thực, trước mặt mọi người, mình có sẵn sàng chịu trách nhiệm hay không? Đó cũng là tinh thần “tự soi, tự sửa” cần được đặt vào một bối cảnh mới. Kết luận số 21-KL/TW về đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị và Quy định số 144-QĐ/TW ngày 9/5/2024 của Bộ Chính trị về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới đều nhấn mạnh yêu cầu tu dưỡng, nêu gương, trách nhiệm và liêm chính. Trong thời đại số, những yêu cầu ấy không dừng ở hội trường, công sở hay đời sống trực tiếp. Mỗi cán bộ, đảng viên còn được nhận diện qua cách sử dụng mạng xã hội, cách tiếp nhận thông tin, cách bày tỏ chính kiến và cách ứng xử với cộng đồng. Tính tiền phong, gương mẫu vì thế cũng có thêm một không gian biểu hiện mới. Không thể xây dựng hình ảnh người cán bộ chuẩn mực ngoài đời nhưng tùy tiện trên mạng. Không thể đề cao trách nhiệm trong công việc nhưng lại chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng. Không thể nói về văn hóa ứng xử nhưng dùng ngôn ngữ cực đoan khi bất đồng quan điểm. Nhân cách không nên có hai phiên bản: một ở đời thực và một trên không gian mạng.

Xây dựng văn hóa ứng xử trên mạng cần sự kết hợp giữa pháp luật, giáo dục, công nghệ và sự tự giác của mỗi cá nhân. Pháp luật là cần thiết để xử lý các hành vi vi phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, giữ gìn trật tự xã hội. Nhưng không một hệ thống pháp luật nào có thể thay thế hoàn toàn sự tự tu dưỡng. Pháp luật có thể ngăn một hành vi vượt qua giới hạn tối thiểu; văn hóa mới giúp con người tự lựa chọn cách ứng xử tốt hơn ngay cả khi không có ai giám sát. Vì vậy, giáo dục công dân số không thể chỉ dừng ở kỹ năng sử dụng thiết bị hay phòng tránh lừa đảo. Điều quan trọng hơn là giáo dục khả năng làm chủ cảm xúc, kiểm chứng thông tin, tôn trọng sự khác biệt, bảo vệ quyền riêng tư và chịu trách nhiệm với dấu vết số của chính mình. Một đứa trẻ biết sử dụng công nghệ chưa chắc đã là một công dân số trưởng thành. Trưởng thành chỉ bắt đầu khi con người biết giới hạn quyền năng của mình bằng trách nhiệm.

Gia đình, nhà trường, cơ quan, tổ chức và các nền tảng truyền thông đều có vai trò trong quá trình ấy. Nhưng điểm khởi đầu vẫn là mỗi cá nhân. Không ai có thể xây dựng một không gian mạng văn minh nếu chính mình vẫn xem lời xúc phạm là bình thường, xem tin chưa kiểm chứng là thứ có thể chia sẻ tùy tiện, hoặc xem sự nổi tiếng là cái cớ để đứng trên người khác.

Kỷ nguyên số đang mở rộng năng lực của con người với tốc độ chưa từng có. Chỉ một chiếc điện thoại, mỗi người có thể phát ngôn trước công chúng, tạo ảnh hưởng, tổ chức cộng đồng và lan truyền thông tin vượt qua mọi khoảng cách. Nhưng quyền năng càng lớn càng đòi hỏi một nền tảng đạo đức tương xứng. Chủ tịch Hồ Chí Minh không sống trong thời đại của Internet, mạng xã hội hay trí tuệ nhân tạo. Nhưng những lời dạy của Người về cách làm người vẫn đủ sức soi chiếu nhiều vấn đề của hôm nay. Khiêm nhường để không bị danh tiếng làm mờ mắt. Chính trực để không bị quyền lực và sự tung hô dẫn dắt. Tôn trọng để không xâm phạm lợi ích, danh dự của người khác. Rộng lượng để không biến thế giới số thành nơi chỉ có phán xét và thù ghét. Công nghệ có thể tạo ra những không gian mới, nhưng không thể tạo ra nhân cách thay con người. Một tài khoản có thể ẩn danh, nhưng trách nhiệm không thể vô danh. Một thông tin có thể được xóa đi, nhưng hậu quả đôi khi còn ở lại rất lâu. Một cú nhấp chuột chỉ mất vài giây, nhưng có thể phản chiếu cả một cách nghĩ, một nền tảng văn hóa. Bởi vậy, trong thời đại số, thước đo của một con người không chỉ nằm ở việc họ có bao nhiêu người theo dõi, bao nhiêu lượt thích hay sức ảnh hưởng lớn đến đâu. Thước đo quan trọng hơn là khi đứng trước màn hình, không có ai trực tiếp giám sát, họ vẫn lựa chọn nói điều đúng, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm với từng lời mình đưa vào không gian công cộng.

Không gian mạng có thể là không gian mới của nhân loại, nhưng chuẩn mực làm người không bao giờ được phép trở thành điều lỗi thời. Và có lẽ, học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong thời đại số không bắt đầu từ những điều lớn lao. Nó bắt đầu từ chính khoảnh khắc mỗi người đặt tay lên bàn phím: biết khiêm nhường khi hơn người, biết chính trực khi gặp người hơn mình, biết tôn trọng những gì thuộc về người khác và biết hào phóng với lòng nhân ái của chính mình. Từ bốn lời răn ấy, mỗi công dân số có thể tự xây dựng cho mình bốn thước đo. Và cũng từ bốn thước đo ấy, từng cá nhân có thể góp phần làm nên một không gian mạng an toàn hơn, lành mạnh hơn, nhân văn hơn - nền tảng không thể thiếu của một xã hội số phát triển bền vững.