Việt Nam là một điển hình tiêu biểu trong việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh qua từng giai đoạn lịch sử. Ngay từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, cách mạng Việt Nam đã không rập khuôn mô hình cách mạng vô sản ở các nước công nghiệp mà vận dụng linh hoạt lý luận của Mác - Lênin vào điều kiện thuộc địa, nửa phong kiến. Việc xác định nhiệm vụ giải phóng dân tộc là hàng đầu, đặt độc lập dân tộc lên trên hết, đồng thời xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc đã thể hiện sự sáng tạo đặc biệt, phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Sau khi giành được chính quyền, Đảng ta tiếp tục phát triển sáng tạo lý luận khi lựa chọn con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, vừa phải tiến hành kháng chiến, vừa xây dựng chính quyền mới, tư duy “vừa kháng chiến, vừa kiến quốc” đã thể hiện rõ bản lĩnh sáng tạo, không giáo điều, không chờ đợi điều kiện “chín muồi” như một số quan điểm kinh điển.

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân và đế quốc, đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ, dựa vào sức mình là chính đã phát huy cao độ sức mạnh của toàn dân tộc. Đây là sự vận dụng sắc bén nguyên lý về vai trò của quần chúng nhân dân trong chủ nghĩa Mác – Lênin, đồng thời phát triển thành nghệ thuật chiến tranh nhân dân mang đậm bản sắc Việt Nam.

Bước vào thời kỳ đổi mới, dấu mốc Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã mở ra một bước ngoặt quan trọng. Đảng ta đã mạnh dạn chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thừa nhận sự tồn tại và phát triển của nhiều thành phần kinh tế, chủ động hội nhập quốc tế. Đây là minh chứng rõ nét cho tinh thần vận dụng sáng tạo, không giáo điều, không máy móc, mà luôn xuất phát từ thực tiễn đất nước. Cùng với đó, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân là bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận và thực tiễn. Nhà nước không chỉ quản lý xã hội bằng pháp luật mà còn kết hợp chặt chẽ với đạo đức, kỷ cương, thể hiện sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới.

Trong quá trình phát triển hiện nay, chúng ta luôn chú trọng gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội, không chạy theo tăng trưởng đơn thuần mà quan tâm đến an sinh xã hội, giảm nghèo bền vững và phát triển con người toàn diện. Điều này thể hiện rõ tính nhân văn sâu sắc của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh khi được vận dụng phù hợp trong điều kiện kinh tế thị trường hiện đại. Về bản chất, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin là quá trình nắm vững những nguyên lý cốt lõi, đồng thời áp dụng linh hoạt vào thực tiễn. Trước hết, phải hiểu đúng bản chất khoa học, cách mạng của học thuyết, không dừng lại ở việc học thuộc câu chữ mà phải nắm được tinh thần biện chứng. Bên cạnh đó, cần gắn lý luận với thực tiễn cụ thể ở từng giai đoạn lịch sử, không sao chép máy móc mô hình của nước khác. Đồng thời, phải kiên quyết khắc phục cả hai khuynh hướng sai lầm là giáo điều và xét lại; giữ vững nguyên tắc nhưng linh hoạt trong phương pháp và bước đi. Quan trọng hơn, vận dụng sáng tạo còn là quá trình không ngừng bổ sung,  phát triển lý luận trên cơ sở tổng kết thực tiễn sinh động của cách mạng.

Trong giai đoạn “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, việc vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cần được thực hiện một cách toàn diện, linh hoạt và gắn chặt với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Cụ thể:

Phải kiên định nền tảng tư tưởng của Đảng nhưng đổi mới mạnh mẽ tư duy phát triển. Kiên định không có nghĩa là bảo thủ, mà là giữ vững những nguyên lý cốt lõi của chủ nghĩa Mác – Lênin, đồng thời vận dụng sáng tạo vào điều kiện mới của nền kinh tế số, kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm vừa phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, vừa giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa.

Lấy con người làm trung tâm, mục tiêu và động lực của phát triển. Tư tưởng “vì con người” của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh cần được cụ thể hóa bằng các chính sách phát triển giáo dục, khoa học – công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, chăm lo an sinh xã hội, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, không để ai bị bỏ lại phía sau. Đây chính là nền tảng để đất nước phát triển bền vững trong dài hạn.

Phát huy mạnh mẽ sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc kết hợp với sức mạnh thời đại. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cần vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về liên minh và đoàn kết để vừa củng cố khối đại đoàn kết trong nước, vừa mở rộng quan hệ đối ngoại, chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, tranh thủ tối đa các nguồn lực bên ngoài cho phát triển đất nước.

Đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển khoa học – công nghệ. Đây là yêu cầu mới đặt ra trong giai đoạn hiện nay, đòi hỏi phải phát triển lý luận Mác – Lênin phù hợp với bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, coi tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực chủ yếu của tăng trưởng.

Xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh. Kiên định và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin phải được thể hiện trước hết trong công tác xây dựng Đảng, nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức đảng và đảng viên, kiên quyết đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, củng cố niềm tin của nhân dân.

Giữ vững độc lập, tự chủ đi đôi với hội nhập quốc tế sâu rộng. Đây là sự vận dụng sáng tạo nguyên lý về mối quan hệ giữa dân tộc và thời đại, giữa nội lực và ngoại lực, bảo đảm đất nước phát triển nhưng không phụ thuộc bên ngoài, không đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc và định hướng xã hội chủ nghĩa.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh chính là quá trình kiên định về nguyên tắc; linh hoạt về phương pháp; sáng tạo trong hành động; hiệu quả trong thực tiễn, qua đó tạo động lực mạnh mẽ đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững và hội nhập thành công. Thực tiễn cách mạng Việt Nam đã khẳng định: vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là quy luật thành công, là yếu tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng. Trong giai đoạn mới, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết, đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên phải không ngừng học tập, rèn luyện, nâng cao tư duy lý luận, gắn chặt với thực tiễn, chủ động đổi mới, sáng tạo. Chỉ có như vậy, chúng ta mới tiếp tục phát huy được sức mạnh của nền tảng tư tưởng của Đảng, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, vững bước trên con đường xã hội chủ nghĩa.