Trước đây, khi điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế, sách in gần như là nguồn tri thức chủ yếu của con người. Việc đọc sách thường diễn ra trong không gian yên tĩnh như thư viện, trường học hoặc tại gia đình. Một cuốn sách có thể được đọc đi đọc lại nhiều lần, trở thành người bạn đồng hành của nhiều thế hệ. Thói quen đọc sách giấy không chỉ giúp con người tiếp thu tri thức một cách hệ thống mà còn hình thành khả năng tư duy sâu, năng lực phân tích và sự kiên nhẫn trong học tập, nghiên cứu.

Ngày nay, cùng với sự phát triển vượt bậc của internet, điện thoại thông minh, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số, cách thức tiếp cận tri thức của con người đã có sự thay đổi căn bản. Chỉ với một thiết bị kết nối mạng, người đọc có thể tiếp cận hàng triệu đầu sách, tài liệu, bài báo, dữ liệu khoa học ở bất kỳ đâu và vào bất kỳ thời điểm nào. Sự xuất hiện của sách điện tử, thư viện số, các nền tảng học tập trực tuyến đã mở rộng đáng kể cơ hội tiếp cận tri thức cho mọi tầng lớp nhân dân.

Có thể khẳng định rằng, công nghệ số đã góp phần dân chủ hóa tri thức. Nếu như trước đây, việc tiếp cận các tài liệu chuyên ngành, các công trình nghiên cứu hoặc sách quý gặp nhiều khó khăn do khoảng cách địa lý, điều kiện kinh tế hay hạn chế về cơ sở vật chất, thì hiện nay những rào cản đó đang dần được thu hẹp. Người dân ở vùng sâu, vùng xa, học sinh, sinh viên hay người lao động đều có thể tiếp cận kho tàng tri thức rộng lớn thông qua môi trường số. Điều này tạo ra những cơ hội chưa từng có trong học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Bên cạnh đó, văn hóa đọc trong thời đại số cũng trở nên đa dạng và linh hoạt hơn. Đọc không còn bó hẹp trong khuôn khổ sách giấy mà được mở rộng sang nhiều hình thức mới như đọc trên thiết bị điện tử, tiếp cận thông tin đa phương tiện kết hợp giữa chữ viết, hình ảnh, âm thanh và video. Nhiều người trẻ lựa chọn đọc qua các ứng dụng di động, nền tảng trực tuyến hoặc tham gia các cộng đồng chia sẻ sách trên mạng xã hội. Đây là xu hướng tất yếu phù hợp với nhịp sống hiện đại và sự phát triển của khoa học công nghệ.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, sự phát triển của công nghệ số cũng đang tạo ra những tác động không nhỏ đối với văn hóa đọc truyền thống. Một trong những biểu hiện dễ nhận thấy là xu hướng đọc nhanh, đọc lướt, tiếp nhận thông tin ngắn gọn thay vì đọc sâu, đọc có hệ thống. Trong môi trường số, lượng thông tin khổng lồ được cập nhật liên tục khiến nhiều người có xu hướng chỉ đọc tiêu đề, tóm tắt hoặc những nội dung ngắn trên mạng xã hội. Điều này dễ dẫn đến tình trạng tiếp nhận tri thức phiến diện, thiếu khả năng phân tích, phản biện và suy ngẫm sâu sắc.

Đáng quan tâm hơn, sự cạnh tranh mạnh mẽ của các loại hình giải trí số như trò chơi trực tuyến, video ngắn, mạng xã hội đang làm giảm thời gian dành cho việc đọc sách của không ít người, đặc biệt là giới trẻ. Không ít học sinh, sinh viên dành nhiều giờ mỗi ngày cho các nền tảng giải trí nhưng lại rất ít thời gian cho việc đọc sách. Nếu không được định hướng đúng đắn, điều này có thể ảnh hưởng đến năng lực tư duy, khả năng tập trung và sự phát triển toàn diện của thế hệ trẻ.

Mặt khác, môi trường số cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ về thông tin sai lệch, tin giả, thông tin chưa được kiểm chứng. Việc tiếp cận tri thức trên không gian mạng đòi hỏi người đọc phải có kỹ năng chọn lọc, đánh giá và kiểm chứng thông tin. Trong bối cảnh hiện nay, văn hóa đọc không chỉ dừng lại ở việc đọc nhiều mà quan trọng hơn là biết đọc đúng, đọc có chọn lọc, có khả năng phân tích, đối chiếu và vận dụng tri thức vào thực tiễn.

Thực tế cho thấy, văn hóa đọc trong thời đại số không phải là sự thay thế hoàn toàn giữa sách giấy và sách điện tử, mà là quá trình chuyển đổi, bổ sung và tương tác lẫn nhau. Sách in vẫn giữ những giá trị riêng không thể thay thế, nhất là trong nghiên cứu chuyên sâu, giáo dục nhân cách và nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ. Trong khi đó, công nghệ số mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập và nghiên cứu. Vấn đề đặt ra không phải lựa chọn giữa sách giấy hay sách điện tử, mà là xây dựng thói quen đọc phù hợp, kết hợp hài hòa giữa các hình thức đọc trong bối cảnh mới.

Để phát triển văn hóa đọc trong thời đại số, cần có sự chung tay của gia đình, nhà trường, các cơ quan quản lý và toàn xã hội. Gia đình cần hình thành thói quen đọc sách cho trẻ em ngay từ nhỏ; nhà trường cần đổi mới phương pháp giáo dục, tăng cường hoạt động thư viện, khuyến khích học sinh đọc sách và nghiên cứu độc lập; các cơ quan, đơn vị cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện, xuất bản và phổ biến tri thức. Đồng thời, mỗi cá nhân cũng cần nâng cao ý thức tự học, chủ động lựa chọn nguồn thông tin chính thống, xây dựng kỹ năng đọc và kỹ năng số để thích ứng với yêu cầu của thời đại.

Trong bối cảnh công nghệ thông tin đang phát triển mạnh mẽ, văn hóa đọc tiếp tục khẳng định vai trò nền tảng đối với sự phát triển con người và xã hội. Dù phương thức đọc có thay đổi theo thời gian, nhưng giá trị cốt lõi của việc đọc là mở mang tri thức, bồi dưỡng tâm hồn và hoàn thiện nhân cách vẫn luôn trường tồn. Xây dựng và phát triển văn hóa đọc trong thời đại số chính là góp phần xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai.