Câu chuyện sắp xếp trường học đang được cán bộ, giáo viên, phụ huynh và Nhân dân quan tâm. Điều đó cũng dễ hiểu. Một ngôi trường không chỉ có tên gọi, con dấu hay tài khoản. Ở đó còn có kỷ niệm của nhiều thế hệ, có công việc và tâm huyết của thầy cô, có con đường đến lớp hằng ngày của học sinh và cả sự kỳ vọng của từng gia đình.

Trong quá trình đổi mới tổ chức bộ máy, nhất là khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, việc rà soát các đơn vị sự nghiệp công lập là yêu cầu cần thiết. Mạng lưới trường học được hình thành qua nhiều thời kỳ, theo điều kiện dân cư và yêu cầu phát triển của từng giai đoạn. Đến nay, một số nơi đã bộc lộ sự thiếu cân đối: trường ít lớp vẫn có đủ bộ máy quản lý, hành chính riêng; nguồn lực bị chia nhỏ; trong khi có trường lại chịu áp lực lớn về sĩ số, giáo viên và cơ sở vật chất. Nếu cứ giữ nguyên tất cả đầu mối thì những bất cập đó khó được giải quyết.

Nhưng giáo dục không phải lĩnh vực có thể sắp xếp theo một phép tính đơn giản. Giảm được bao nhiêu pháp nhân, con dấu, tài khoản hay chức danh quản lý mới chỉ là kết quả về tổ chức. Người dân quan tâm những việc gần gũi hơn: con em mình có phải đi học xa không, lớp học có đông hơn không, điểm học hiện tại có còn được duy trì không, giáo viên có được bố trí phù hợp không và chất lượng dạy học có được bảo đảm không. Một phương án tốt phải trả lời được những câu hỏi ấy.

Từ thực tế theo dõi công tác tuyên truyền và tình hình Nhân dân, có thể thấy việc sắp xếp trường học cũng là dịp đánh giá năng lực quản trị của các cơ quan, đơn vị có liên quan. Có phương án nhìn trên sơ đồ rất gọn, nhưng khi đưa vào thực hiện lại phát sinh thêm khó khăn cho học sinh, giáo viên và phụ huynh. Ngược lại, nếu khảo sát kỹ, giữ lại những điểm học còn cần thiết, tổ chức bộ máy phù hợp và ưu tiên nguồn lực tiết kiệm được cho hoạt động chuyên môn thì việc sắp xếp sẽ mang lại hiệu quả lâu dài.

Một điều cần nói rõ để tránh tâm lý lo ngại là giảm đầu mối pháp nhân không có nghĩa đóng cửa trường học. Tinh gọn bộ máy quản lý cũng không thể đồng nghĩa với giảm trách nhiệm của Nhà nước đối với giáo dục. Một trường có thể quản lý nhiều cơ sở, nhưng học sinh vẫn học tại điểm phù hợp. Các bộ phận hành chính có thể tổ chức dùng chung, còn lớp học, giáo viên trực tiếp giảng dạy và những điều kiện thiết yếu phải được bảo đảm. Đây là nguyên tắc cần được quán triệt và thực hiện nhất quán trong quá trình xây dựng phương án.

Với Cà Mau, việc này càng cần được tính toán kỹ. Địa bàn rộng, dân cư phân bố không đều; nhiều khu vực có đặc thù sông nước, ven biển, nông thôn, điều kiện đi lại còn khác nhau. Không thể lấy một mô hình áp dụng cho mọi nơi, cũng không nên mặc nhiên cho rằng trường càng lớn thì quản lý càng hiệu quả. Từng phương án phải dựa trên số lớp, số học sinh, khoảng cách đi lại, cơ sở vật chất, đội ngũ hiện có và dự báo dân số trong những năm tới.

Thực tế cũng cho thấy, trường có quy mô lớn chưa chắc đã thuận lợi nếu có quá nhiều điểm học mà lực lượng quản lý lại mỏng. Khi địa bàn rộng, việc nắm tình hình, xử lý công việc và duy trì nền nếp tại từng cơ sở sẽ khó hơn. Tinh gọn là giảm những khâu trung gian không cần thiết để hoạt động quản lý, điều hành thông suốt và hiệu quả hơn.

Vì vậy, cách tổ chức sau sắp xếp phải cụ thể ngay từ đầu. Hiệu trưởng chịu trách nhiệm chung; các phó hiệu trưởng được phân công theo chuyên môn hoặc phụ trách từng cụm cơ sở; mỗi điểm học đều phải có người theo dõi công việc thường xuyên. Tài chính, tài sản, hồ sơ và dữ liệu cần được quản lý tập trung, công khai, minh bạch. Riêng hoạt động chuyên môn phải linh hoạt, phù hợp với từng cấp học và điều kiện của từng điểm trường. Tập trung đầu mối nhưng không được để nhà trường xa cơ sở.

Đội ngũ giáo viên, nhân viên cũng cần được quan tâm đúng mức. Đây là những người trực tiếp thực hiện phương án sau khi quyết định được ban hành. Việc bố trí lại vị trí, nhiệm vụ và địa điểm công tác phải dựa trên năng lực, chuyên môn, sở trường và yêu cầu thực tế; đồng thời phải công khai, công bằng. Không nên để sau sắp xếp lại xuất hiện tình trạng nơi thừa, nơi thiếu giáo viên, hoặc những băn khoăn về nhân sự kéo dài, ảnh hưởng đến đoàn kết nội bộ và tâm thế đứng lớp.

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trách nhiệm giữa cấp tỉnh và cấp xã phải được phân định rành mạch. Cấp tỉnh định hướng, hướng dẫn chuyên môn, thẩm định phương án, bố trí nguồn lực, kiểm tra và giải quyết những vấn đề vượt thẩm quyền cơ sở. Cấp xã gần dân, sát trường học, hiểu điều kiện dân cư và giao thông nên phải rà soát kỹ thực trạng, đề xuất phương án, lấy ý kiến, tổ chức bàn giao và theo dõi tình hình sau sắp xếp. Phân công rõ để không đùn đẩy, nhưng phối hợp phải thường xuyên để cơ sở không lúng túng.

Trên thực tế,  một chủ trương đúng vẫn dễ gặp vướng mắc nếu thông tin đến với người dân chậm hoặc không đầy đủ. Khi chưa có thông tin chính thức, những suy đoán và lo ngại thường xuất hiện rất nhanh. Vì thế, tuyên truyền phải được tiến hành ngay trong quá trình xây dựng phương án, không chờ đến khi quyết định đã ban hành mới phổ biến. Nội dung thông tin cũng cần đi thẳng vào những vấn đề học sinh, giáo viên và phụ huynh đang quan tâm.

Người dân không cần nghe quá nhiều về kỹ thuật tổ chức bộ máy. Họ muốn biết con mình sẽ học ở đâu, có phải đi xa hơn không, điểm trường nào được giữ lại, sĩ số lớp có thay đổi không và giáo viên được bố trí thế nào. Những câu hỏi cụ thể cần được trả lời bằng thông tin cụ thể. Khi cơ quan có trách nhiệm nói rõ được việc gì sẽ thay đổi, việc gì giữ nguyên và giải pháp xử lý khó khăn ra sao, người dân sẽ có cơ sở để hiểu và chia sẻ.

Việc lấy ý kiến, đối thoại với cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và Nhân dân vì vậy không nên làm cho đủ thủ tục. Qua trao đổi trực tiếp, nhiều vấn đề mới được nhận diện đầy đủ: có tuyến đường thường xuyên ngập, có khu dân cư đang tăng nhanh, có điểm học tuy nhỏ nhưng rất cần đối với trẻ mầm non, hoặc có nơi đang thiếu giáo viên bộ môn. Những chi tiết ấy đôi khi không thể hiện hết trong báo cáo. Lắng nghe kỹ sẽ giúp phương án sát thực tế và hạn chế việc phải điều chỉnh nhiều lần sau này.

Bên cạnh đó, mỗi phương án cần có lộ trình chuyển tiếp rõ ràng. Nhân sự, tài chính, tài sản, hồ sơ và dữ liệu phải được bàn giao đầy đủ, xác định cụ thể trách nhiệm của bên giao và bên nhận, không để ảnh hưởng đến việc dạy và học. Sau khi tổ chức lại, cần tiếp tục theo dõi trong ít nhất một năm học. Chỗ nào chưa phù hợp thì kịp thời điều chỉnh, không nên vì ngại thừa nhận bất cập mà để khó khăn kéo dài.

Nguồn lực tiết kiệm được từ việc giảm đầu mối cần được ưu tiên sử dụng để nâng cao chất lượng giáo dục. Đó có thể là nguồn để sửa chữa trường lớp, bổ sung thiết bị dạy học, đẩy mạnh chuyển đổi số hoặc cải thiện điều kiện làm việc của giáo viên.

Cuối cùng, hiệu quả của việc sắp xếp không nằm ở một bản phương án được trình bày đẹp hay những con số giảm đầu mối. Nó nằm ở hoạt động của nhà trường sau đó. Bộ máy có thể gọn hơn, nhưng trách nhiệm phải cao hơn; quản lý có thể tập trung hơn, nhưng việc chỉ đạo phải sát từng điểm học; nguồn lực phải được sử dụng hiệu quả hơn và không học sinh nào bị hạn chế cơ hội học tập vì quá trình tổ chức lại.

Nếu làm thận trọng, công khai và sát thực tế, việc sắp xếp trường học sẽ góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với chủ trương đổi mới bộ máy. Nếu làm vội, thiếu thông tin hoặc không lường hết tác động, những băn khoăn từ một vài trường có thể lan rộng thành tâm lý xã hội. Bởi vậy, quyết tâm sắp xếp phải đi cùng trách nhiệm giải trình; tinh gọn đầu mối phải đi cùng nâng cao chất lượng phục vụ.

Sắp xếp trường học là việc khó, nhưng cần làm khi mô hình hiện có đã bộc lộ bất cập. Điều quan trọng không phải chỉ là sắp xếp bao nhiêu trường, mà là sau sắp xếp học sinh được gì, nhà giáo có điều kiện làm việc ra sao và người dân được phục vụ tốt hơn như thế nào. Khi những vấn đề đó được đặt ở vị trí trung tâm, chủ trương mới đi vào cuộc sống một cách vững chắc và có sức thuyết phục.